کاروانسرا-پل- کاخ

کاروانسرای شاه عباسی در دهکده بیستون

بر سر راه قدیمی همدان به کرمانشاه ، در جنوب غربی دهکده سابق بیستون کاروانسرایی قدیمی است که ظاهراً به امر شاه عباس اول صفوی ( 996-1038. ق) ساخته شده است. اسکندر بیگ ترکمان درباره این کاروانسرا می نویسد: در حدود همدان شهر نو چمچمال پای کوه بیستون رباطی جهت نزول زوار عتبات عالیات ترتیب یافته. رقم ثبت یافته امید که هر یک از بناهای خیر سبب فتح و فیروزی گشته، آثار آن بر صفحات روزگار یادگار باشد.

کتیبه ای که بانی اولیه کاروانسرا را بشناساند وجود ندارد ولی در کنار کتیبه شاه سلیمان صفوی قاب کتیبه ای به ابعاد 44*13 سانتیمتر دیده می شود. احتمالاً کتیبه ای آجری یا سنگی که سال بنای کاروانسرا و نام بانی آن در آن آورده شده بود در این قاب بوده که شکسته و از بین رفته است. با توجه به کتیبه ای که از شاه سلیمان صفوی ( 1077-1105. ق) باقی مانده است به نظر می آید که بنای کاروانسرای شاه عباسی بیستون در زمان پادشاهی شاه سلیمان و صدرات شیخ علیخان زنگنه باشد.

کتیبه وقفنامه شیخ علیخان زنگنه بر صخره بیستون

شیخ علیخان زنگنه اعظم شاه سلیمان صفوی در زمان حیات خود برای سادات فاطمی و تعمیرات کاروانسرای بیستون رقباتی کنده است. متاسفانه این عمل سخاوتمندانه او به بهای خرابی و از بین رفتن یکی از حجاریهای برجسته دوران پارتی تمام شده است. طاقنمایی که وقفنامه مذکور در آن نقر شده از آخرین نقطه تیزی هلال طاق نما 363 سانتی متر و پهنای آن 276 و شامل 15 سطر است که به سه قسمت می شود.

امامزاده باقر بن امام موسی الکاظم

در اراضی شمال دهکده بیستون، زیر دست جاده آسفالته همدان کرمانشاه ، بقعه باقربن موسی الکاظم (ع) قرار دارد. این بنا به ابعاد 452 و پهنای 424 سانتی متر است و در حال حاضر فضاهای این بنا که به طریق نه چندان سیمان اندود خوبی شده ، جوابگوی زوار ای مرقد نیست .

پل صفوی

بالا دست پل بتونی کنونی که بر سر راه صحنه به کرمانشاه واقع است، پل آجری عظیمی از بناهای عصر صفوی دیده می شود. این پل بر سر راهی است که در زمان صفویه از قزوین به همدان و کرمانشاه کشیده شده بود و به بغداد متصل می شد. این راه از قزوین به همدان از آنجا به همدان، اسدآباد، کنگاور و از کنگاور به صحنه و بیستون که تا امروز بر دینور آب پل آجری آن باقی است، می رفت و از آنجا به کرمانشاه؛ که هنوز پل آجری عظیم آن که به پل کهنه مشهور است برجاست. از آنجا به ماهیدشت می رفت که از پل آجری می گذشت و به شاه آباد غرب و سرمیل می رسد از سرمیل تا سر پل ذهاب راه شاه عباسی تا امروز در دامنه کوه و تپه باقی است. این راه از سر پل به قصر شیرین و از آنجا به خانقین می رفته است. درازای پل بیستون 115 متر و پهنای آن با احتساب جان پناه طرفین 690 سانتیمتر است. پهنای جان پناه هر یک 37 سانتیمتر و بلندی آن از سطح پل 50 سانتیمتر است که از آن فقط قسمتی باقی است. در طول پل دو دهنه اصلی و دو دهنه کوچکتر در شرق دهانه های اصلی قرار دارد.

چشمه های پل از شرق به غرب: چشمه اول به دهانه 500 سانتیمتر و بلندی آن از سطح آب تا تیزی طاق 550 و تا سطح پل 870 سانتیمتر است. چشمه دوم به دهانه 490 و بلندی آن تا تیزی طاق 620 و تا سطح پل 1000 سانتیمتر و قطر پایه دوم 790 سانتیمتر است. چشمه سوم به دهانه 11 متر و بلندی آن تا تیزی طاق 950 و تا سطح پل 1080 سانتیمتر است. اختلافی که این چشمه با چشمه های دیگر دارد این است که طاق این چشمه ریخته و هنگام تعمیر آن به جای جناقی، طاق هلالی زده شده است. قطر پایه سوم 820 سانتیمتر است. چشمه چهارم دهانه اش 1050 سانتیمتر و بلندی آن تا تیزی 10/11 و تا سطح پل 60/12 سانتیمتر است

پل خسرو ساسانی

بر سر راه قدیمی که از بیستون به سرماج می رود پایه های پل عظیمی به نام خسرو وجود دارد. بنای پل را به خسرو شاهنشاه ساسانی نسبت می دهند. ابودلف در سفرنامه خود از این پل یاد کرده و می نویسد: در پایین این مکان یک پل عظیم با ساختمان عجیبی بر روی رودخانه گودی نصب شده، سپس از این پل گذشته به قریه بزرگ و بسیار آباد و پر برگتی می رسد که اباایوب نام دارد. درازای پل خسرو 80/152 متر و پهنای آن 420 سانتیمتر است. در طول پل هشت چشمه است، نه پایه پل بر روی سنگ فرش که تمام کف رودخانه را بر پهنای تقریبی 50 متر پوشانده بنا شده است. پایه های پل شش ضلعی است. هر پایه از سه قسمت درست شده است. قسمت میانی که مربع مستطیل شکل است و در دو طرف آن دوآب شکن مثلث شکل که قاعده آنها با قطر پایه یکی است، قرار دارد . پایه ها از سنگ تراشدار بالا آورده شده است. این سنگ ها به وسیله بست های فلزی دم چلچله ای به یکدیگر محکم شده اند. میان پایه ها را با قلوه سنگ و ملاط گچ سرندی پر کرده اند. از طاق چشمه ها و سطح پل چیزی بر جای نیست اما اگر ما مسیر حرکت سپاهیان اسلام را برای جنگ نهاوند در سال 21 هجری مسیر اکثر سیاحان و جهانگردان اسلامی؛ یعنی راه بغداد به کرمانشاه و بیستون به همدان بدانیم، پل خسرو تنها پلی بوده است که اعراب از آن گذشته و پس از عبور از تخت شیرین و سرماج به نهاوند رفته و یزد گرد سوم آخرین شهریار ساسانی را در آن شهر مغلوب کردند. پل خسرو با گذشت زمان آسیب فراوان دیده به طوری که در روزگار صفوی این پل غیر قاب استفاده بوده است. به همین دلیل در این زمان پل دیگری بر روی دینور آب که در حدود یک کیلومتری بالا دست پل ساسانی است، زده شده است. پل اخیر به پل نادر آباد بابل شاه عباسی معروف است. درسالهای اخیر جهت رفت و آمد اهالی دهکده های چمبطان پایین و بالا، بزن آباد بر روی پایه های ساسانی پلی زده شده است.

کاخ نیمه تمام ساسانی و بقایای کاروانسرای ایلخانی

در منطقه تاریخی بیستون در حد فاصل کاروانسرای صفوی و حاشیه چشمه آب سراب بیستون بنای کاوش شده ای است که به بنای ساسانی و ایلخانی نسبت داده شده است.

شالوده این بنا نیمه تمام با ابعاد حدود 75/83139 متر در دوران ساسانی حکومت خسرو پرویز نهاد شده است. این بنای به دلایل مختل به پایان نرسیده و در همان مراحل اولیه، کار ساخت و ساز آن متوقف مانده است. این بنا تا دوره ایلخانی متروک بوده است. متاسفانه مدارکی وجود ندارد که این بنا قبل از دوره ایلخانی چه کاربردی داشته و آیا استفاده شده یا نه.
آلمانی ها پس از کاوش در این منطقه حدس زده اند که این بنا به اوایل دوره اسلام بر می گردد و گفته اند که این بنا در دوره آل بویه یک پست دفاعی بوده اما با شواهد و مدارکی که از اطراف و اکناف این بنا یافت شده و با توجه به اثرهای دیگر این منطقه به احتمال زیاد این بنا ساسانی بوده است.

این بنا با اسفاده از دیوارهای سنگی بنای ساسانی و با استفاده از آجر و چیدن آنها روی سنگهای ساسانی، در دوره ایلخانی تبدیل به یک کاروانسرا شده و در این دوره تکمیل گردیده است. به علت ریختن سقفهای آجری اتاق ها گمان می رود واقعه غیر مترقبه ای از جمله زلزله در آن زمان اتفاق افتاده است.

بعد از ریختن سقف های آجری اتاق ها در دوره ایلخانی، ساخت و سازهای ضعیفی که پی ها و دیواراهی آنها با سنگهای لاشه و ملاط گل و چینه ساخته شده اند، تنورهای متعددی در عمق های مختلف به چشم می خورند. این تنورها احتمالاً مربوط به دوره تیموری است. بعد از خرابی کاروانسرای ایلخانی ساخت و سازهای سنگهای لاشه و ملاط گل به صورتی غیر ماهرانه در دوره تیموری انجام گرفته است و سازه هایی در دوره قاجار و پهلوی از قبیل چاه و راه آب ساخت دهکده بر روی بنا در آن محل انجام گرفته است. دور تا دور این بنا حصاری مسحکم با سنگهای تراش خورده بزرگ به صورت خشکه چین ( قسمت بیرونی دیوار ) و قسمت داخلی دیوار با لاشه سنگی ملاط گچ نیم کوب پوشانده شده است. ضخامت این دیوارها حدود 240 سانتی متر است و کل دیوارهای بنا ضخامتی حدود 120-240 سانتی متر دارد.

دور تا دور این بنا نیز اتاقهایی ساخته شده است. طول اتاقها حدود 40/6 متر و عرض آنها 280 سانتی متر است. در دیوارهای اتاقها هیچ گونه روزنه یا پنجره یا نورگیری وجود ندارد. شاید در بالای سقف ، نورگیر وجود داشته است.

در این بنا راه پله هایی با پاگرد به طرف بالا و پایین نیز تعبیه شده و اتاقهای آن دارای ورودی است.

در این بنا مانند ساخت بناهای دیگر ساسانی، بر روی سنگ های تراش خورده امضای حجاران آن زمان دیده می شود.

تقريباً در قسمت شرقی بنا و در داخل بنا خرابه ای از یک مسجد ایلخانی و محراب آن نیز وجود دارد که بعد از چند حفاری آن را مرمت کرده اند که متاسفانه مرمت کاملاً اشتباهی از لحاظ ساختار بناست. در داخل بنا برای اتاقها راهروهایی نیز وجود دارد که ورودی هر راهرو با طاق آجری آن شناسایی می شود. در حال حاضر از اینبنا مخروبه ای بیش نمانده و حتی هنوز قسمتی از بنا حفاری نگردیده است.